Климаттын өзгөрүшү — бүгүнкү күндүн эң олуттуу глобалдык көйгөйлөрүнүн бири. Анын кесепеттери дүйнөнүн бардык өлкөлөрүндө байкалууда. Казылып алынуучу отундарды колдонуу жана углеводородго негизделген отундарды өндүрүү парник газдарынын бөлүнүп чыгышына алып келет. Бул өз кезегинде Жердин атмосферасындагы табигый парник эффектин күчөтүп, абанын глобалдык температурасынын жогорулашына себеп болууда. Натыйжада адамзат үчүн да, планетанын биосферасы үчүн да бир катар терс кесепеттер жаралууда.
Климаттын өзгөрүшү — бул жөн гана дүйнөлүк тенденция эмес, Кыргызстан үчүн да өтө актуалдуу маселе. Кыргыз Республикасы тоолуу жана айыл чарбага таянган өлкө болгондуктан, климаттын өзгөрүшүнүн таасирине өзгөчө алсыз. Бул өзгөрүүлөр айыл чарба, энергетика, суу ресурстары жана өзгөчө кырдаалдар сыяктуу маанилүү тармактарга түздөн-түз таасир этет.
Климаттын өзгөрүшүнө каршы глобалдык аракеттердин маанилүү багыттарынын бири — билим берүү. Билим берүү жаш муунга климаттын өзгөрүшүнүн себептерин жана кесепеттерин түшүнүүгө жардам берет. Ошондой эле алардын көз карашын жана жүрүм-турумун өзгөртүүгө, өзгөрүүлөргө ыңгайлашууга жана туруктуу жашоо образын калыптандырууга өбөлгө түзөт. Мындай билим жана көндүмдөр балдарга кичинекей кезинен баштап берилиши өтө маанилүү. Ошондо ар бир адам мектеп жашынан тартып жаратылышка жана анын ресурстарына аяр мамиле кылуунун маанисин түшүнө баштайт.
Ушул максатта 2014–2015-жылдары БУУӨП Россияда климаттын өзгөрүшү боюнча жаңы инновациялык интерактивдүү билим берүү куралын — «Климаттык кутучаны» иштеп чыгып, апробациядан өткөргөн. Бул окуу куралы окуучулардын көңүлүн климат темасына бурууга, климаттын өзгөрүшүнүн илимий негиздери менен тааныштырууга, анын адамдарга жана экосистемаларга тийгизген таасирин түшүндүрүүгө, ошондой эле ар бир адам климаттын өзгөрүшүнө каршы глобалдык аракеттерге кантип салым кошо ала турганын көрсөтүүгө багытталган.
Бул окуу-методикалык комплекс мугалимдерден жана эл аралык эксперттерден көптөгөн оң пикирлерди алган. Ошондуктан «Климаттык кутучанын» эл аралык версиясын англис тилинде Climate Box деген ат менен чыгаруу чечими кабыл алынган. Ал эми 2016-жылы бул комплексти Борбор Азиянын үч пилоттук өлкөсүнө — Казакстанга, Кыргызстанга жана Тажикстанга — адаптациялоо боюнча жаңы долбоор башталган.
2024-жылы Кыргызстан үчүн «Климаттык кутучанын» жаңыланган версиясы жарык көрдү. Ал олуттуу түрдө кайра иштелип чыгып, материалдардын көлөмү мурдагы версияга салыштырмалуу 30 пайыздан ашык көбөйтүлдү. Комплекстин негизги бөлүгү — климаттын өзгөрүшү, анын кесепеттери жана аларга адаптациялануунун мыкты практикалары тууралуу илимий негизделген маалыматтарды камтыган иллюстрацияланган окуу куралы.
Кыргыз Республикасында бул окуу материалы өлкөнүн 12 жылдык мектептик билим берүү стандартына ылайык адаптацияланган. Анда 2024-жылга чейинки климаттык тенденциялардын актуалдуу анализи камтылып, билим берүү тармагындагы улуттук артыкчылыктарга шайкеш келет.
Программа окуу комплекттерин таратуу менен гана чектелбестен, мугалимдер үчүн тренингдерди өткөрүүнү, билим берүү тармагынын өкүлдөрү үчүн регионалдык конференцияларды уюштурууну жана окуучулар үчүн ар түрдүү иш-чараларды өткөрүүнү да камтыйт. Жалпысынан Кыргызстандагы бардык мектептерге 3000 даана «Климаттык кутуча» окуу комплекти жеткирилет.
Климаттык билим берүү мектептик билим берүүнү өнүктүрүүнүн стратегиялык багыты болуп саналат жана өлкөнүн туруктуу өнүгүүсүнө чоң салым кошот. Бул билимдин сапаты мамлекеттин, мектептердин, педагогдордун, эл аралык өнөктөштөрдүн жана илимий коомчулуктун биргелешкен аракеттерине түздөн-түз байланыштуу.
2025-жылдын күзүндө БУУӨП Агартуу министрлиги менен биргеликте «Климаттык кутучаны» колдонуу боюнча мугалимдер үчүн офлайн жана онлайн форматтарда бир катар тренингдерди өткөрдү. Бул тренингдерге өлкөнүн бардык аймактарынан 100дөн ашык педагог катышты.
«Климаттык кутучада» сунушталган методика жаратылыш илимдеринен тартып гуманитардык дисциплиналарга чейин көптөгөн предметтерди камтыйт. Ал практикага багытталган окутуу ыкмасын колдонуп, окуучуларды билимди турмушта колдонууга үйрөтөт. Окуу процессинде кейстер, чыгармачыл тапшырмалар жана талкуулар колдонулат.
Кыргыз Республикасы «Климаттык кутучаны» биринчи болуп Easy-to-Read (жеңил түшүндүрүлгөн тил) форматында жана Брайль шрифтинде адаптациялаган өлкө болду. Бул өзгөчөлүгү аркылуу климаттык билим берүү көрүү мүмкүнчүлүгү чектелген жана интеллектуалдык өзгөчөлүктөрү бар балдар үчүн да жеткиликтүү болуп калды. Мындай окуучулар эми билим берүү процессине толук кандуу катыша алышат.
Ошондой эле мектептерди өзгөчө билим берүү муктаждыктары бар балдар үчүн санариптик жана адаптацияланган материалдар менен камсыз кылууга жана мындай окуучулар менен иштеген мугалимдердин мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүүгө өзгөчө көңүл бурулууда.
Кыргыз Республикасы климаттык билим берүү боюнча өзүнчө бөлүмдү биринчи жолу Улуттук деңгээлде аныкталган салымдын (ОНУВ 3.0) курамына киргизди. Агартуу министрлиги климаттын өзгөрүшү жана туруктуу өнүгүү маселелерин мектептик билим берүү системасына интеграциялоо боюнча олуттуу иштерди жүргүздү.
Мындан ары Кыргыз Республикасында 2021–2040-жылдарга карата билим берүүнү өнүктүрүү программасын ишке ашыруунун алкагында “жашыл мектептерди” түзүү боюнча улуттук демилгени иштеп чыгуу жана билим берүү процессине киргизүү пландалууда. Бул демилге туруктуу өнүгүү принциптерин мектептик билим берүү процессине жана мектеп чөйрөсүнө интеграциялоону көздөйт. Анын максаты — көмүртек изин азайтуу, климаттын өзгөрүшүнө каршы аракеттерди күчөтүү жана окуучуларда экологиялык жоопкерчиликтүү жүрүм-турумду калыптандыруу. Бул процессте «Климаттык кутуча» климаттык сабаттуулукту өнүктүрүүнүн негизги инструменттеринин бири катары каралат.
Республикалык квалификацияны жогорулатуу жана кайра даярдоо институтунун катышуусу менен мугалимдерди методикалык жактан колдоо үчүн «Климаттык кутучаны» ар кандай предметтерде жана жаш курактык топтордо колдонуу боюнча кошумча модулдарды иштеп чыгуу пландалууда. Ошондой эле мугалимдер үчүн туруктуу курстарды, семинарларды жана тренингдерди уюштуруу, мыкты практикалар, сабак сценарийлери жана ийгиликтүү тажрыйбалар менен бөлүшүү үчүн платформа түзүү каралууда.
Климаттык билим берүүнү өнүктүрүүдө эл аралык кызматташтык да маанилүү роль ойнойт. Бул багытта аймактагы өлкөлөр жана эл аралык өнөктөштөр — БУУӨП, ЮНИТАР, ЮНИСЕФ менен тажрыйба алмашууну улантуу, санариптик инструменттерди жана методикаларды өнүктүрүү, кыргызстандык адистер менен педагогдордун аймактык иш-чараларга катышуусу зарыл.
«Климаттык кутучаны» иштеп чыгуу жана ишке киргизүү — бул БУУӨП тарабынан ишке ашырылган глобалдык, инновациялык, интерактивдүү жана көп тармактуу билим берүү демилгеси. Ал балдарга кызыктуу жана жеткиликтүү формада заманбап, сапаттуу жана инклюзивдүү климаттык билим алууга мүмкүнчүлүк түзүп, экологиялык жоопкерчиликтүү жана туруктуу келечекти калыптандырууга жардам берет.
Автор: Подрезов Андрей Олегович к.г.н., доцент
