Аятолла Али Хаменеи каза болгондон кийин Иранда 40 күндүк аза күтүү жарыяланды. Экономист Алмас Чукин болуп жаткан окуялар Иран үчүн гана эмес, бүтүндөй аймак үчүн бурулуш учур болушу мүмкүн деп эсептейт. Бул тууралуу «Орда» жазды.
«Иран — биздин деңизге ачылган терезебиз»
Чукиндин айтымында, Иран Борбор Азия үчүн эң оболу географиялык жактан стратегиялык мааниге ээ.
«Токсонунчу жылдардын аягынан бери мен географиялык жактан Борбор Азия үчүн эң маанилүү өлкө — Иран деп айтып келем. Көптөр: “Ирандын кандай тиешеси бар? Россия бар, Кытай бар, анчалык чоң өлкө эмес да”, — дешчү. Мен дал географияны айтып жаткам. Техникалык жактан алганда, Иран — Батыш тараптан деңизге ачылган биздин терезебиз».
Түркмөнстандын Иран менен темир жол байланышы бар чек арасынан Перс булуңундагы портторго чейинки аралык болжол менен 1200-1500 чакырымды түзөт. Бул Астанадан Алматыга чейинки аралыкка салыштырмалуу. Андан ары дүйнөлүк базарларга түз чыгуу мүмкүнчүлүгү ачылат.
«Бул аралыкты басып өтсөңүз, Перс булуңунда — мунайдан тартып данга чейин ар кандай операцияларды жүргүзүүгө мүмкүнчүлүк берген ири порттордун жанында болосуз. Ал жактан Роттердамга чейин деңиз жолу менен жетүү үч-төрт жумадай убакытты алат, демек Европа базары жакын», — деп түшүндүрөт Чукин.
Бийлик алмашуу — экономикалык кайра жандануучулукка шанс
Экономисттин пикиринде, Ирандын ички саясатындагы өзгөрүүлөр жаңы мүмкүнчүлүктөрдү ачышы мүмкүн. Эгер өлкөдө Батышка кастык мамиле кылбаган жетекчилик пайда болсо, санкциялар алынып, аймак жаңы экономикалык дем алышы ыктымал.
«Иранга Батыш менен согушуунун эмне кереги бар экенин түшүнбөйм. Анчалык деле маани жок, Батыш Ирандан өзгөчө эч нерсе талап кылбайт, негизинен маселелер идеологиялык мүнөздө. Мындай кошуна — жетиштүү бай, билимдүү жана чоң потенциалы бар өлкөнүн пайда болушу биздин чек араларды кеңейтет».
Иран аркылуу кургактык коридорунун ачылышы байыркы соода жолдорун кайра жандандырып, аймактын экономикалык чындыгын өзгөртөт.
Жашыруун пакт бузулду: согуштардын жаңы логикасы
Чукин заманбап кагылышуулардын логикасы өзгөрүп жатканын да белгилейт.
«Эзелтен бери жазылбаган салт бар болчу: суверен суверенге тийбейт. Сталин да, Гитлер да бири-биринин резиденциясына бомбардировщик жиберген эмес. Ал эми азыр бул жазылбаган пакт бузулду. Демек, муну кылса болот экен. Согуш ири бомбалоодон эмес, алгачкы мүнөттөрдө эле жетекчиликти жок кылуудан башталат», — деп жазат экономист.
Анын айтымында, авторитардык системалар мындай соккуларга өзгөчө алсыз.
«Катуу бир башчылыкка таянган режимдерде бардыгын билген жана бийликти дароо колго ала турган тең ата “жогорку лидерлер” болбойт. Бүт бийлик жана компетенциялар бир адамга топтолот. Эгер ошол өзөктү сууруп салсаң, система ыдырайт. Ал эми бир нече өзөктү алып салсаң, аны кайра чогултуу дээрлик мүмкүн эмес».
Мисал катары эксперт Венесуэланы келтирет. Мурдагы президент иш жүзүндө четтетилгенден кийин кырдаал бат өзгөрүп, АКШ өкүлдөрү жаңы жетекчилик менен байланыш түзө баштаган, санкциялар жарым-жартылай жумшарып, саясий туткундар бошотулуп, экономикалык кызматташтык жандана баштаган.
Аймактарды басып алуудан — так соккуларга өтүү
Чукин кагылышуулардын максаттары да өзгөргөнүн айтат.
«Байыркы доордо негизги баалуулук жер болчу — анда түшүм өстүрүп, элди жайгаштырууга мүмкүн эле. Азыркы дүйнөдө жер жана ресурстар мурдагыдай баалуу эмес. Жогорку технологиялуу өлкөнү басып алуунун экономикалык мааниси жок: натыйжада электрондук же биотехнологиялык заводдордун урандыларынан турган кыйраган аймакты гана аласың».
Экономисттин баамында, дүйнө саясий-экономикалык өнүгүүнүн жаңы фазасына кирди. Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин кагылышуулар көбүнчө идеологиялык мүнөздө болуп, социалисттик блок капиталисттик дүйнөгө каршы турган, согуштар көп учурда режимди алмаштыруу максатын көздөгөн.
Бирок анын пикиринде, мындай ыкма да өзүн актаган жок. Сырттан таңууланган лидер кризисти күчөтүшү мүмкүн, ал эми башка саясий модель жергиликтүү шартта тамыр жайбай калышы ыктымал. Эми логика минималдуу кийлигишүүгө багытталууда: системаны толук кайра куруу эмес, зарыл болсо, конкреттүү көйгөй булагын жоюу.
